Wensdenken over Amerika

Joris Luyendijk schreef een van de scherpste opiniekolommen die ik dit jaar heb gelezen. Zijn stelling: Amerika heeft zich niet alleen van ons afgewend, maar actief tegen ons gekeerd. En wij — Europeanen, Nederlanders — doen alsof er niets aan de hand is.

Luyendijk beschrijft een ontmoeting met Martin Wolf van de Financial Times in Londen. Wolf had kort na de inauguratie hardop gezegd wat bijna niemand durfde uit te spreken. Europa is afhankelijk van Amerikaanse technologie op een manier die ons kwetsbaar maakt voor chantage. Big Tech opereert niet op basis van winst maar op basis van lock-in — Europese bedrijven en overheden zodanig afhankelijk maken dat ze niet meer weg kunnen.

Wat het stuk zo sterk maakt, is de historische parallel. Nederland heeft een lang patroon van wensdenken over existentiele dreigingen. In 1914 dachten we dat onze neutraliteit zou worden gerespecteerd. In 1940 ook. In Srebrenica dachten we dat de situatie onder controle was. Bij corona dachten we dat onze ziekenhuizen het aankonden.

Het mechanisme is altijd hetzelfde: we hopen dat het meevalt. We klampen ons vast aan het volgende hoopgevende moment — de midterms, de volgende verkiezingen, een interne machtsstrijd. Alles behalve onder ogen zien dat de werkelijkheid fundamenteel is veranderd.

Luyendijk was ook bij de Escape Forward-conferentie in Brussel, waar Europese beleidsmakers discussieerden over technologische en militaire soevereiniteit. Het optimisme was er, maar ook het besef dat Europa decennia van achterstallig onderhoud heeft op defensie, op technologie, op strategisch denken.

Dit raakt niet alleen de geopolitiek. Hetzelfde patroon van wensdenken zie je in organisaties die signalen negeren. In sectoren die weten dat hun model niet houdbaar is maar doormodderen. In bestuurders die liever nog een rapport laten schrijven dan een lastig besluit nemen.

De les is niet dat we pessimistisch moeten zijn. De les is dat we eerlijk moeten zijn. Over de risico's, over onze afhankelijkheden, over wat er op het spel staat. Pas dan kun je handelen. Pas dan pak je regie.