Hoe energietransitie armen treffen: het Britse lesboek

Beleid dat geen rekening houdt met wie geen stem heeft, raakt altijd de armen het hardst.

De Britse energiecrisis is illustratief om twee redenen. Ten eerste werd het veel erger dan nodig. Ten tweede leek niemand werkelijk verbaasd.

In 2021 en 2022 schoten energieprijzen in het VK omhoog. Niet door fysieke schaarste zozeer, maar door marktdislokatie. Europese gaspijpen vielen dicht. Leveranciers verloren voorraden. Prijzen stegen. In theorie werkt dat goed: markt signaleert, vraag valt, evenwicht herstelt.

Maar het VK had een extra mechanisme. Een "energy price cap" wat huishoudens zou beschermen. Alleen: dat plafond beschermde vooral gezinnen met vaste contracten, en het verstijfde de markt doordat geen leverancier nog durfde te innoveren.

Gevolg: armen betaalden meer. Gezinnen onder de armoedelijn konden niet verwarmen. Sommigen kozen tussen voedsel en licht. Dit is geen figuurlijke taal; het is het meetbare fenomeen "fuel poverty" dat in het VK aanzienlijk groeide.

Waarom? Omdat beleid dat "bescherming" beloofde, vooral rijken beschermde. Zij hebben contracten die lang lopen, kunnen vaste tariefen afsluiten. Armen zien hun prijzen springen omdat zij flexibiliteit nodig hebben, omdat ze geen zes maanden vooruit kunnen betalen.

Dit patroon komt terug in elk advieswerk. Beleid dat "allen" wil helpen, helpt altijd onevenredig veel degenen die zichtbaar zijn. Ondernemers hebben belangengroepen. De middenklasse woont in wijken waar politici luisteren. Armen hebben geen platform.

Een prijsplafond dat "iedereen beschermt" beschermt dus: bedrijven met schaalvoordeel, middenklasse, gezinnen met vast inkomen. Iedereen die kan organiseren, kan zichtbaar zijn, kan onderhandelen. En het treft het hardst: armen, die geen contract kunnen aangaan, geen leverancier kunnen kiezen, geen invloed hebben.

Dit is onvermijdelijk, maar ook niet moeilijk voorzien. Elk beleid dat prijzen tegen marktwerking probeert te beschermen, zal altijd degenen met macht beschermen en degenen zonder macht treffen.

De Britse regering deed later iets verhelderends: "Goed, we gaan energieprijzen echt subsidiëren voor arme gezinnen." Beter. Maar het bekent het probleem. Je kunt niet tegelijk zeggen "we reguleren prijzen via mechanisme X" en "we helpen armen via mechanisme Y." Je hebt twee strijdige systemen.

Het betere antwoord was: eerlijk zeggen: energie wordt duur. Hier is extra geld voor arme gezinnen zodat ze nog kunnen verwarmen. Geen prijsplafonds, geen marktinbreuk. Gewoon: directe overdrachten naar groepen die het meest getroffen worden.

Dat is goedkoper, rechtvaardiger, en het breekt markten niet.

Maar dat vereist dat je expliciet zegt welke groepen lijden, en dat vermijdt men liever. Dus doen we wat altijd: regelgeving die iedereen lijkt te helpen, en vervolgens zijn we verbaasd dat we vooral armen hebben geraakt.

Bronnen:

UK Office for National Statistics. Fuel Poverty Report 2023. London: ONS, 2023.
Energy Policy Institute. Household Energy Security: Impacts of Price Volatility. London, 2023.
BBC Reality Check. "The UK's Energy Crisis and Those Left Behind." BBC News, 2022-2024.