Herrenmode-illustraties als document

Wat een lijn kan zeggen.

Een modetekening uit 1912 van een herenkostuum is niet hetzelfde als een foto van die kleding. Dat is van belang. Een foto documenteert wat er is. Een tekening is iets anders. Het is een interpretatie van wat de tekenaar zag, en crucaal: wat hij voor belangrijk achtte.

Bekijk een van die illustraties. Het kostuum heeft vorm, maar niet door schaduwing op de wijze van fotografie. Het heeft vorm door lijntensie. De tekenaar laat je voelen waar de stof tegen het lichaam ligt, waar het gewicht van wol zich concentreert, hoe de weefselstructuur zich zou gedragen.

Veel van deze illustraties werden gemaakt voor Duitse en Franse modefabrieken. Ze dienden een specifiek doel. Niet decoratief, maar functioneel. Ze moesten ervoor zorgen dat een kleermaker in Zagreb of Amsterdam begreep hoe je het kledingstuk maakte. De lijn moest nauwkeurig zijn, omdat de lijn draadrichting aangaf, omdat de lijn spanning betekende, omdat de lijn de hele constructie droeg.

Dit verschilt van modeontwerp nu, waar illustratie decoratief is geworden. Een tegenwoordig mode-design kan volledig fictief zijn. Het hoeft niet maakbaar te zijn. Een illustratie van 1900 moest maakbaar zijn. Dat was geen beperking. Dat was de hele opdracht.

Wat mij trof, was hoe die tekenaren het lichaam begrepen. Ze konden in twee dimensies iets zeggen over driedimensionale volumes, omdat ze door de stof heen dachten. Ze zagen het lichaam, niet alleen de stof. Ze zagen spanning en slappe plekken, waar spieren zich concentreren en waar materiaal vrij hangt.

Een handgeschreven naaipatroon uit dezelfde periode draagt dezelfde kennis in zich. Het is niet artistiek in de moderne zin. Het is instrumenteel. Maar die instrumentaliteit is zelf een kunstvorm. De exactheid is schoonheid.

De vraag die dit stelt is: wat verdwijnt er als illustratie puur decoratief wordt? Je verliest alle contact met de materiële werkelijkheid. Je kunt prachtig illustratief werk hebben dat fysiek niet bestaat. Veel hedendaagse modeontwerp bewijst dit. De tekeningen zijn betoverend. De kleding is vaak onwerkbaar.

Die oude illustraties wisten iets wat we verloren hebben. Ze wisten dat schoonheid en uitvoerbaarheid niet tegengesteld zijn. Ze wisten dat een lijn meer kan zeggen dan aquarel. Ze wisten dat ambacht en kunst niet gescheiden zijn, ze zijn dezelfde activiteit vanuit verschillende invalshoeken bezien.

Bronnen: Die Quelle, Journal des Dames, Vogue (1900-1930); Metropolitan Museum of Art mode-collecties; archieven naaipatronen