Never again, not me, not now
Over het falen van collectief geheugen en waarom 'nooit meer' een belofte is die niemand nakomt.
Never again, not me, not now
Over het falen van collectief geheugen en waarom 'nooit meer' een belofte is die niemand nakomt.
"Nooit meer" is de meest herhaalde en minst nagekomen belofte van de twintigste eeuw. Na de Holocaust werd het een mantra. Na Rwanda werd het herhaald. Na Srebrenica opnieuw. Na Myanmar, na Darfur, na Jemen. Elke keer hetzelfde ritueel: de wereld verklaart dat het nooit meer zal gebeuren, en elke keer gebeurt het opnieuw, niet op dezelfde manier maar met dezelfde structuur.
Timothy Snyder analyseert in On Tyranny hoe snel democratische instituties kunnen eroderen. Niet door een dramatische omverwerping maar door een geleidelijk proces van normalisatie. Elke stap lijkt klein: een uitzondering op een regel, een inperking van een recht, een herdefiniëring van wie erbij hoort en wie niet. De accumulatie van die stappen is wat Arendt in The Origins of Totalitarianism beschreef als de voorwaarden voor totalitarisme: niet het geweld zelf maar de systematische dehumanisering die eraan voorafgaat.
De moeilijkheid is niet het herinneren van wat er gebeurd is. De moeilijkheid is het herkennen wanneer het opnieuw begint. Niet in dezelfde vorm, want geschiedenis herhaalt zich niet letterlijk. Maar in dezelfde patronen: het aanwijzen van een groep als bron van alle problemen, het normaliseren van uitsluiting, het ombuigen van instituties die bescherming zouden moeten bieden.
"Not me" is de tweede laag van het falen. De overtuiging dat het hier niet kan gebeuren, dat onze democratie te sterk is, onze cultuur te beschaafd, onze instituties te robuust. Die overtuiging is precies wat Snyder als het grootste risico identificeert. Het is de overtuiging die ervoor zorgt dat je de signalen niet ziet, of ze ziet maar afdoet als overdrijving.
"Not now" is de derde laag. De permanente uitstelling van actie. Er is altijd een reden om nog even te wachten, om eerst meer informatie te verzamelen, om niet te alarmistisch te zijn. Maar de geschiedenis leert dat het moment waarop actie noodzakelijk is, altijd het moment is waarop actie nog niet urgent lijkt.
De enige adequate reactie op "nooit meer" is niet herdenken maar waakzaamheid. Niet het ritueel maar de dagelijkse praktijk van herkenning.
Bronnen: Timothy Snyder, On Tyranny: Twenty Lessons from the Twentieth Century (Tim Duggan, 2017); Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism (Harcourt, 1951).
Bron: Timothy Snyder, On Tyranny (Tim Duggan, 2017); Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism (Harcourt, 1951)