Duurzame energie en dure energie: twee beleidsfouten

Je kunt niet tegen prijssignalen in beleid voeren. Niet lang, hoe graag je het ook probeert.

Ergens tussen 2015 en 2023 maakte Europa een gefaseerde fout. We erkenden allebei dat energie duurzaam moet worden (juist) en gingen ervan uit dat dit vanzelf goedkoop zou zijn (fout). Toen het duur werd, probeerden we het door beleid nog kunstmatiger te maken door gas te bestraffen. Dat werd ook fout.

Dit patroon uit mijn jaren in openbare aanbestedingen is onvermijdelijk: je stelt een doel (meer hernieuwbare energie, perfect). Je veroorzaakt pijn in het oude systeem (jammer voor kolencentrales). Vervolgens hoop je dat je doel vanzelf wordt bereikt en goedkoop wordt. Als je merkt dat het duur is, vergroot je de pijn om jezelf gelijk te geven. Intussen verzwakt je economie.

De diagnostische fout was het eerste. Zon en wind worden niet goedkoper omdat ze duurzaam zijn; ze worden duurder omdat ze verspreid zijn, omdat ze batterijopslag vereisen, omdat elektriciteitsnetwerken moeten worden versterkt. Duitsland noemde dit Energiewende en bouwde massaal windmolens. Terecht. Maar het sloot ook kernreactoren, wat onnodig was, en merkte verrast op dat elektriciteit plotseling veel kostbaarder werd.

Dat was geen natuurwet. Dat was beleid. Slecht beleid, gefundeerd op een waanidee: dat je een systeem kunt transformeren zonder dat dit wat kost.

De reactieve fout kwam daarna. Toen energieprijzen omhoogschoten (deels door Russische gasafsluiting, deels door vraag na corona, deels door beleidsmisfits), probeerde Europa het probleem op te lossen door gas kunstmatig duur te maken via het Emissions Trading System. Fijnmazige handelsmechanismen, koolstofbelastingen, gaskosten gekoppeld aan uitstoot. De logica: als gas pijn doet, schakelen bedrijven over naar duurzaam.

Maar pijn is geen economische transformatie. Pijn is pijn. Duitse fabrieken verhuisden naar China. Nederlandse kassen sloten. Franse productie stopte. We maakten onze buurlanden armer, wat ook niemand helpt.

Het kernprobleem is dat je niet tegen prijssignalen in kan beleid voeren. Prijzen communiceren. Ze wijzen op schaarste. Ze stellen prikkels in werking. Je kunt ze reguleren, maar je kunt ze niet kunstmatig verhogen zonder verwoestende gevolgen. Je kunt zeggen: dit moet schoon zijn. Je kunt daarin investeren. Je kunt subsidies geven. Maar als je zegt: dit moet schoon zijn EN goedkoop EN onmiddellijk, dan breek je niet alleen je economie. Je splijt je hele samenleving.

Wat Europa had moeten doen: investeren in kernenergie en duurzame elektrificatie, zonder gas kunstmatig duur te maken. Het kost geld, altijd al. Wat Europa deed: een chaotisch systeem waarbij je niet kunt zeggen of energie duur is door fysieke schaarste of door beleidsstraf. Dat maakt ondernemerschap onmogelijk.

In mijn adviseurwerk zag ik hetzelfde. Economische ordening werkt als je aangeeft wat je wilt en de weg vrijlaat. Ze faalt als je zegt: dit is mijn doel, de ander lijdt, en ik hoop dat het resultaat spontaan verschijnt. Het enige pad naar schone energie is: investeer eraan tot het goedkoop wordt. Tot daartoe is het duur. En dat moet je durven accepteren.

Dat accepteren we kennelijk niet. We proberen beleid als pleister op te leggen. Dat helpt niet. Het verslechtert.

Bronnen:

Bundesnetzagentur. German Energy Transition: Challenges and Progress Report 2022. Berlin: Bundesnetzagentur, 2022.
International Energy Agency. World Energy Outlook 2023. Paris: IEA Publications, 2023.
Bruegel Institute. Carbon Pricing and Industrial Competitiveness: An Analysis of the EU ETS. Brussels, 2022.