Wat een kunstenaar doet
David Bowie over wat het betekent om creatief te zijn, en waarom vertelkunst niet dezelfde is als waarheid.
Wat een kunstenaar doet
Volgens David Bowie.
David Bowie zei in een interview in 2003 iets dat me bij is gebleven. Toen hem werd gevraagd naar zijn eigen werk, waarom hij voortdurend van stijl veranderde, waarom hij zichzelf steeds opnieuw uitvond, was zijn antwoord niet wat je zou verwachten. Hij zei ongeveer: "Ik ben niet in de eerste plaats een zanger. Ik ben een verhalenverteller. En het medium daarvoor is muziek."
Dit lijkt eenvoudig, maar het verplaatst het zwaartepunt. Voor veel kunstenaars staat techniek centraal. Je bent schilder, dus je verfijnt je penseelvoering. Je bent componist, dus je verdiept je in harmonische mogelijkheden. Bowie echter stelde: techniek is secundair. Het gaat om wat je vertelt.
Daarvan volgt dat je ongelooflijk veel materiaal nodig hebt. Je kunt niet hetzelfde verhaal twee keer vertellen. Daarom verandert Bowie voortdurend. Ziggy Stardust is een ander verhaal dan Aladdin Sane, wat weer anders is dan Station to Station. Elke verandering is niet vrijblijvend. Het is noodzakelijk.
Dit heeft ook implicaties voor waarheid. Een kunstenaar vertelt verhalen, niet feiten. Een autobiografisch schilderij van Frida Kahlo vertelt waarheid op een manier die geen documentaire kan bereiken. Maar het is waarheid gefilterd door vertelkunst. Het is geselecteerd, gecomponeerd, gerangschikt. Dat maakt het niet onwaar, maar het maakt duidelijk dat je naar een kunstwerk kijkt, niet naar een notitie.
Veel hedendaagse kunst worstelt met dit onderscheid. Ze probeert authenticiteit voor creativiteit uit te geven, of omgekeerd. Een zelfportret is niet interessant omdat het waar is. Een zelfportret is interessant omdat de kunstenaar heeft bepaald wat je ziet. Dat is selectie, niet waarheid.
Wat Bowie inzag, is dat creativiteit niet vrijheid betekent. Het betekent beperking voortkomend uit narratief. Je kiest een verhaal, en vervolgens vloeien de rest van je keuzes daaruit voort. Dat is precies waar ambacht en kunst elkaar ontmoeten. Je bent niet vrij. Je bent gebonden aan de logica van wat je vertelt.
Bronnen: David Bowie, interview BBC (2003); Peter Gillam, Bowie (1987); Paul Trynka, Starman: David Bowie, the Definitive Biography (2011)
Bron: David Bowie, interview BBC (2003); biografie Peter Gillam, 'Bowie' (1987)