Ontwerpen door tegen iets te werken

De kracht van wat je niet wilt.

Er is een manier om te ontwerpen die alleen in doelstellingen denkt. Je wilt dat een stoel comfortabel is. Je ontwerpt voor comfort. Je wilt dat een deur gemakkelijk opent. Je ontwerpt voor gemak. Dit is ontwerp als positief streven. Het is wat je wilt bereiken.

Maar er is een ander principe dat veel sterker kan zijn. Antiontwerp. Niet: wat wil ik dat dit wordt? Maar: wat wil ik absoluut voorkomen?

Een klassiek voorbeeld is Donald Normans werk aan User Experience. Hij observeerde dat veel producten slecht waren omdat designers geen duidelijke antidoelstelling hadden. Ze hadden geen sterke voorstelling van hoe het product kon falen, dus ze designden niet actief tegen falen. Ze designden alleen voor successcenario's.

Goed ontwerp verzet zich. Het zegt: dit mag niet gebeuren. Een deurkruk is het klassieke voorbeeld. Een deur kan op drie manieren fout gaan: je weet niet welke kant open moet, je stoot jezelf, je opent hem in de verkeerde richting. Normans antidoel was: dit mag niet gebeuren. Van daaruit volgt alles. De vorm van de kruk, het voelen van de druk, de oriëntatie, alles volgt uit dat principe: dit mag niet misgaan.

Dit is niet trivaal. Als je probeert iets mooi te maken en tegelijks voorkomen dat het misgaat, zijn dat twee verschillende opdrachten. Veel designers kiezen voor schoonheid en accepteren mislukking. Antiontwerp zegt: mislukking voorkomen is belangrijker dan schoonheid.

Apple is beroemd voor dit. Een iPhone mag niet op onverwachte manieren foutgaan. Van daaruit wordt elk detail bepaald. Ja, het ziet er goed uit, maar dat is secondair. Het is primair dat het niet kan breken op manieren waar je het niet verwacht.

Dit raakt iets dieps. Veel hedendaagse kunst werkt volgens antiontwerp zonder het zo te noemen. Een kunstwerk van Ai Weiwei is niet primair ontworpen om mooi te zijn. Het is ontworpen om iets te voorkomen: gelijkmakend, verdoving, voorbijzien van onrecht. Van daar vloeit de vorm ervan voort.

Wat mij interesseert, is dat het leven van het ontwerp omgekeerd wordt. In plaats van: wat moet dit bereiken? Vraag je: wat mag dit absoluut niet doen? En dan: wat volgt daaruit?

Dit principe kan op veel velden toegepast worden. Een brug mag niet instorten. Van daaruit volgt elk detail van structuur. Een restaurant mag gasten niet ziek maken. Van daaruit volgt alles over hygiëne en ingrediënten. Een school mag kinds curiositeit niet doven. Van daaruit volgt de hele pedagogie.

Het is een principe dat eenvoudig is, maar niet gemakkelijk toe te passen, omdat het vereist dat je diep nadenkt over wat je echt niet wilt. Veel ontwerpers willen dat niet onderzoeken. Ze willen positief ontwerpen: naar iets toe. Maar de kracht ligt in het tegen: tegen falen, tegen schade, tegen onrecht.

Bronnen: Donald Norman, The Design of Everyday Things (1988)