Hoe Frank Ankersmit wees op vrijheid als basis van ongelijkheid

Iedereen gelijke vrijheid geven, creëert ongelijke resultaten. Dat is niet fout. Dat is structureel.

Frank Ankersmit, Nederlands historicus en politiek theoreticus, betoogt iets dat liberale denkers ongemakkelijk voelen: vrijheid creëert ongelijkheid.

Niet omdat vrijheid slecht is. Maar omdat gelijke vrijheid aan iedereen, gegeven dat iedereen uit verschillende posities start, noodzakelijk tot ongelijke uitkomsten leidt.

Een voorbeeld. Twee mensen krijgen gelijke kans hoger onderwijs. Beiden vrij keuze. Maar de een is kind van advocaten, woont in Amsterdam, kent mensen die hebben gestudeerd. De ander is kind van migranten, woont ergens waar universitaire verhuizing nodig is, kent niemand in hoger onderwijs.

Gelijke vrijheid. Ongelijke uitkomsten. De eerste slaagt. De tweede stopt.

Is dat onrechtvaardig? Naar Ankersmit: nee. Beiden hadden gelijke vrijheid. Beiden maakten gelijke keuzes. Dat één beter afkomt, is niet omdat vrijheid faalde. Het is omdat vrijheid werkt: sterken kunnen sterker worden.

Dit is het fundamentale paradox van liberale democratie. We geloven in gelijke vrijheid. Maar gelijke vrijheid leidt noodzakelijk tot ongelijke gevolgen. En welke kies je: gelijke vrijheid of gelijke resultaten?

Dit herken ik in adviesopdrachten. Een bedrijf zegt: gelijke kans voor allen. Gelijk salaris, gelijk recht op promotie. Prima, zeggen mensen. Maar merken: niet iedereen profiteert even. Sommigen hebben mentoren. Sommigen hebben netwerk. Sommigen hebben middelen voor avondcursussen.

Dus ongelijke resultaten. En dezelfde mensen zeggen: wacht, dat is niet gelijk!

Daar zit de knoop. Gelijke vrijheid creëert structureel ongelijke resultaten. Wil je dat voorkomen, moet je voortdurend ingrijpen om gelijkheid te herstellen. Dat betekent: iemand minder vrijheid geven. Quota's. Positieve discriminatie. Herverdeling.

Ankersmit zegt: kies. Kies voor vrijheid of voor gelijkheid? Want je kunt niet beiden hebben.

Veel landen proberen beiden. Ze willen gelijke vrijheid en gelijke resultaten. Voortdurende spanning volgt daaruit. Quota's voelen onrechtvaardig. Progressieve belasting voelt als diefstal. Herverdeling voelt als inbreuk.

Dit is niet politieke willekeur. Het is structureel, ingebakken in de logica van vrijheid zelf.

Nederland zegt: we doen beiden. Vrij onderwijs en gelijke toegang. Vrije markt en sociale zekerheid. Vrij ondernemerschap en regelgeving. De ambitie klopt. Maar het creëert voortdurend conflict. Want je kunt niet beiden hebben.

Eerlijker zou zijn: zeggen wat je prioriteit is. Nederland zegt: we prioriseren gelijke resultaten. Prima. Accepteer dat dit vrijheid beperkt. Of zeg: we prioriseren vrijheid. Prima. Accepteer dat dit ongelijke resultaten creëert.

Zeg alleen niet: we doen vrijheid, en we krijgen gelijkheid. Het werkt niet. Sterken worden sterker.

Bronnen:

Ankersmit, Frank. Aesthetic Politics: Political Philosophy Beyond Fact and Value. Stanford University Press, 1996.
Rawls, John. A Theory of Justice. Harvard University Press, 1971.
Arneson, Richard J. "Egalitarianism and the Undeserving Poor." The Journal of Political Philosophy, vol. 4, no. 4, 1997.