Wabi-sabi en het onvolmaakte
Een Japanse esthetiek die het westen dringend nodig heeft.
Wabi-sabi en het onvolmaakte
Een Japanse esthetiek die het westen dringend nodig heeft.
In de Japanse theeceremonie wordt een kom niet gewaardeerd ondanks zijn onregelmatigheden maar juist vanwege die onregelmatigheden. Een scheurtje dat met goud is gerepareerd, een glazuurlaag die tijdens het bakken onverwacht liep, een asymmetrie in de vorm die de hand van de maker verraadt. Dit is wabi-sabi: de esthetiek van het onvolmaakte, het vergankelijke, het onvoltooide.
Leonard Koren definieerde wabi-sabi in zijn invloedrijke essay als het tegenovergestelde van de westerse schoonheidsidealen. Waar het westen streeft naar symmetrie, permanentie en perfectie, waardeert wabi-sabi asymmetrie, vergankelijkheid en eenvoud. Het is niet het afwijzen van schoonheid maar een radicaal andere definitie ervan. Schoonheid is niet wat er perfect uitziet. Schoonheid is wat de sporen van tijd en gebruik draagt.
Soetsu Yanagi, oprichter van de Japanse Mingei-beweging, breidde dit uit naar alledaagse voorwerpen. Een gebruikte houten lepel, een versleten stoffen tas, een aardewerken bord met vingerafdrukken van de pottenbakker, elk van deze voorwerpen heeft wat hij "de schoonheid van het gebruik" noemde. Ze zijn mooi niet omdat ze nieuw zijn maar omdat ze geleefd zijn.
De relevantie voor onze tijd is scherp. We leven in een cultuur van onophoudelijke optimalisatie. Gezichten worden gefilterd, foto's bewerkt, interieurs gestyled voor Instagram, voedsel gerangschikt voor de camera. De standaard is niet schoonheid maar foutloosheid, en het verschil tussen die twee is groter dan het lijkt. Foutloosheid is steriel. Schoonheid heeft textuur nodig, geschiedenis, de sporen van een leven dat geleefd is.
Wabi-sabi biedt geen methode en geen stappenplan. Het biedt een manier van kijken. Naar het eten dat niet fotogeniek is maar precies goed smaakt. Naar de tafel waarop kringen staan van glazen die er jarenlang hebben gestaan. Naar het lichaam dat ouder wordt en daardoor niet minder maar anders mooi is.
Die manier van kijken is niet vanzelfsprekend in een cultuur die vergankelijkheid als probleem beschouwt. Het moet getraind worden. En het begint, paradoxaal, met het loslaten van het idee dat alles beter kan.
Bronnen: Leonard Koren, Wabi-Sabi: For Artists, Designers, Poets & Philosophers (Imperfect Publishing, 1994); Soetsu Yanagi, The Beauty of Everyday Things (Penguin, 2019).
Bron: Leonard Koren, Wabi-Sabi: For Artists, Designers, Poets & Philosophers (Imperfect Publishing, 1994); Soetsu Yanagi, The Beauty of Everyday Things (Penguin, 2019)