De Uffizi en de vraag wat je bewaart

Het museum als gericht voorstel.

De Uffizi Gallery opende voor publiek in 1737. Het is niet de eerste galerij, maar wel één van de langst bestaande. Bijna vierhonderd jaar na opening, nog steeds als museum. En dat lange bestaan stelt vragen.

Elk museum is in feite een voorstel. Het zegt: deze objecten zijn belangrijk. Deze mensen, deze schilderijen, deze momenten in de geschiedenis, die zijn het. De rest is niet opgenomen. En op de plaats van niet-opnemen zit een beslissing.

De Uffizi begon als collectie van de Medici, eigenlijk. Het was niet voor publiek. Het was rijkdom tentoongesteld als macht. Wat je bewaarde, dat was wat je kon betalen. Met het openen voor publiek verschoof dat nauwelijks. Je had nog steeds rijkdom nodig om in te komen. Maar nu was het rijkdom van het oog, niet van de beurs.

Wat mij treft als ik de geschiedenis van museumverzamelingen bekijk, is dat het vooral gaat om verlies. Musea beginnen met wat overbleef. De Uffizi bewaart Botticelli's Geboorte van Venus niet omdat het zo goed is (het is goed), maar omdat het schilderij niet werd vernietigd, niet werd vergeten, niet verdween in iemands particuliere verzameling in Engeland.

Dit suggereert dat wat we kunstwerk noemen, niet iets is dat je bepaalt. Het is iets wat je erft. Een schilderij is kunstwerk omdat het lang genoeg in musea heeft gehangen. Een kunstenaar is groot omdat het werk niet verdween. Niet omgekeerd.

De economie van de kunstwereld draait daar volledige omheen. Nu geloof je dat schilders schilderen om hun werk naar musea te krijgen. Maar dat was niet hoe het werkte. Musea bewaarden wat overbleef. De rest verdween.

Dit heeft hedendaagse gevolgen. Veel tegenwoordige kunstenaars creëren vanuit de logica van het museum: zij denken al dat dit werk gaat naar een collectie, dat dit werk eeuwig zou moeten bestaan. Maar dat denken is anachronistisch. Ze projecteren museum-logica terug in de schepping. Terwijl museum-logica eigenlijk zegt: creëer zonder die aanname. Dan zien we wat overbleef interessant is.

De Uffizi nu is voorbij de fase van verlies. Alles wat daar hangt zal blijven. Maar er zijn duizenden schilderijen in depots, niet tentoongesteld. Die zijn even kunstwerk als wat aan de muur hangt, alleen beslist het publiek niet ze zien.

Dit zegt iets interessants over context. Kunstwerk is niet iets onveranderlijks. Het is iets wat je maakt in het moment van presentatie. Een schilderij in een depot is niet hetzelfde werk als ditzelfde schilderij in een galerij. De betekenis verandert volledig door plaatsing.

De vraag waar je mee achterblijft is: zou je dezelfde schilderijen kiezen? Zou je dezelfde kunstenaars uitkiezen voor eeuwig? De Uffizi kiest niet echt meer. Ze hebben hun keuze al gemaakt en nu beheers je instandhouding. Dat is niet museologie. Dat is conservatie.

Bronnen: Francis Haskell, History and its Images (1993); Uffizi Gallery archieven