Tegenslag bouwt karakter, maar welk karakter?

Het cliché is waar, maar ook misleidend.

Ik herken dit gezegde van overal. Uit mijn jeugd, van trainers, van motivational speakers. Tegenslag bouwt karakter. Wat je niet doodmaakt maakt je sterker. Dit klinkt als troost, maar het is ook een gevaarlijke verplichting die we onszelf opleggen.

Want dit gezegde doet iets ergs: het maakt tegenslag heilig. Het zegt dat lijden goed is zolang je er maar sterker uit komt. Dat je dankbaar moet zijn voor wat verkeerd is gegaan. Dat je geen grond hebt jezelf schuldig te voelen als je niet groeit van je pijn.

De waarheid is genuanceerder. Tegenslag doet inderdaad iets met je karakter, maar niet in de richting die het gezegde suggereert. Onderzoek naar oorlogsgetraumatiseerden, vluchtelingen, mensen die grote pijn hebben doorstaan, toont aan dat trauma je sterker kan maken, maar ook verbitterd, paranoïde, hardhartiger. Dat hangt af van veel dingen die niets met het trauma zelf te maken hebben.

Het eerste is steun. Een persoon die dicht genoeg bij je blijft om je niet verloren te laten gaan, maar ver genoeg afstand houdt om je te laten ademen. Iemand die zegt: dit is afschuwelijk, en tegelijk: jij redt dit. Veel mensen hebben niet zo'n persoon. Die gaan een ander kant op.

Het tweede is betekenis. Je moet kunnen zeggen: dit is erger, maar het is niet zinloos. Er is iets wat ik van deze pijn kan leren dat verder reikt dan het eigen lijden. Zonder betekenis is tegenslag alleen maar tegenslag. Zonder betekenis wordt het bitterheid.

Het derde is tijd. Omgaan met tegenslag is niet iets wat je in een week doet. Tegenslag die je direct naar sterkte duwt zonder ruimte voor verdriet, is tegenslag die je niet hebt verwerkt. Je neemt die pijn mee en later explodeert het ergens anders.

Wat me treft is dat we dit gezegde gebruiken om jonge mensen onder druk te zetten. Alsof je niet mag klagen, niet mag treuren, niet mag bang zijn. Alsof je moet accepteren en functioneren. We gebruiken het gezegde als knuppel tegen emotie.

Tegenslag bouwt karakter, ja. Maar het kan net zo goed karakter afbreken. Het hangt ervan af of je ondersteund bent. Of je betekenis kunt geven aan wat je overkomt. Of je mag voelen wat je voelt zonder het als zwakte te moeten ervaren.

Het gezegde is waar. Maar het echte verhaal is langer en complexer, omdat het eerst erkenning verlangt van pijn in plaats van pijn te sacraliteit.

Bronnen: Peter Levine, Waking the Tiger: Healing Trauma (North Atlantic Books, 1997); Judith Herman, Trauma and Recovery (Basic Books, 1992); Richard Tedeschi & Lawrence Calhoun, onderzoek naar post-traumatische groei.