De lege startbaan
Waarom Europa haar eigen verhaal niet meer kan vertellen.
De lege startbaan
Waarom Europa haar eigen verhaal niet meer kan vertellen.
Douglas Murray beschrijft in The Strange Death of Europe wat hij "existentiële vermoeidheid" noemt: het gevoel dat het verhaal is uitverteld, dat de beschaving die over eeuwen is opgebouwd er gewoon is, als een gebouw dat geen onderhoud behoeft. Het is een merkwaardige toestand. Europa heeft meer welvaart, meer vrede en meer individuele vrijheid dan op enig moment in de geschiedenis. En tegelijkertijd lijkt er een fundamenteel onvermogen te zijn om te articuleren waartoe dat allemaal dient.
In de Nederlandse context heeft dat onvermogen een lange voorgeschiedenis. Potgieter schreef in 1841 zijn Jan, Jannetje en hun jongste kind als aanklacht tegen de gezapigheid van de Nederlandse bourgeoisie. "Jan Salie" werd het symbool van een natie die op haar lauweren rustte, die leefde van de rente van voorgaande generaties zonder zelf iets toe te voegen. Het is verleidelijk om die analyse af te doen als negentiende-eeuwse retoriek, maar de parallellen met het heden zijn oncomfortabel precies.
Een cultuur die zichzelf primair definieert in termen van wat zij niet is, niet intolerant, niet ouderwets, niet uitsluitend, creëert een vacuüm. Dat vacuüm moet gevuld worden. En in afwezigheid van een samenbindend verhaal, van een gedeeld waartoe, grijpen mensen naar wat beschikbaar is: consumptie als identiteit, merk als betekenis, prijs als waarde. De lege catwalk van Demna's Gucci-debuut was daarvan het onbedoelde portret.
De vraag is niet of dit een probleem is. De vraag is wat een adequaat antwoord zou zijn. Niet de terugkeer naar een verzonnen verleden, niet het nationalisme dat pretendeert dat er ooit een gouden tijd was die hersteld kan worden. Maar ook niet de huidige toestand, waarin elke poging om te formuleren waar Europa voor staat wordt afgedaan als nostalgisch of exclusief.
Wat nodig is, is een taal die onderscheid maakt tussen trots en arrogantie, tussen erfgoed en uitsluiting, tussen richting en rigiditeit. Die taal bestaat nog niet. Het ontwikkelen ervan is niet de taak van politici alleen. Het is een culturele opdracht die begint bij het erkennen dat de startbaan leeg is, en dat we die zelf moeten vullen.
Bronnen: Douglas Murray, The Strange Death of Europe (Bloomsbury, 2017); E.J. Potgieter, Jan, Jannetje en hun jongste kind (1841).
Bron: Douglas Murray, The Strange Death of Europe (Bloomsbury, 2017); Potgieter, Jan, Jannetje en hun jongste kind (1841)