De Bauhaus-erfenis en de terugkeer naar ambacht
Hoe de meest invloedrijke designschool van de twintigste eeuw haar eigen principes vergat.
De Bauhaus-erfenis en de terugkeer naar ambacht
Hoe de meest invloedrijke designschool van de twintigste eeuw haar eigen principes vergat.
Het Bauhaus, opgericht in 1919 door Walter Gropius in Weimar, begon met een manifest dat de eenheid van kunst en ambacht bepleitte. Gropius wilde de scheiding tussen kunstenaar en handwerker opheffen. Studenten leerden weven, pottenbakken, houtbewerken en metaalsmeden voordat ze aan ontwerp mochten beginnen. Het idee was dat je alleen kunt ontwerpen wat je ook kunt maken.
Frank Whitford beschrijft in zijn standaardwerk Bauhaus hoe die oorspronkelijke visie geleidelijk verschoof. Onder invloed van de Nieuwe Zakelijkheid en de industrialisatie werd het ambachtelijke element steeds meer naar de achtergrond gedrukt. Tegen de tijd dat het Bauhaus in 1933 zijn deuren sloot, was het de facto een school voor industrieel ontwerp geworden. De erfenis die overbleef, de strakke lijnen, het functionalisme, het less is more, was een halve erfenis. De hand was verdwenen.
Richard Sennett analyseert in The Craftsman waarom die hand ertoe doet. Ambachtelijkheid is niet nostalgie. Het is een manier van kennen die fundamenteel verschilt van theoretische kennis. De timmerman die hout bewerkt, begrijpt het materiaal op een manier die geen tekening kan overbrengen. De pottenbakker die klei draait, voelt weerstand en mogelijkheden die je niet kunt lezen in een handboek. Die lichamelijke kennis, wat Sennett "tacit knowledge" noemt, vormt de basis voor ontwerp dat werkelijk functioneert.
De ironie is dat de hedendaagse designwereld het Bauhaus eert terwijl ze het omgekeerde doet van wat Gropius beoogde. Ontwerpers ontwerpen op schermen voor productiemachines die ze nooit hebben aangeraakt. De afstand tussen tekening en materiaal is groter dan ooit. En de producten, hoe elegant ze er ook uitzien, missen de kwaliteit die ontstaat wanneer de maker het materiaal kent.
De terugkeer naar ambacht die je ziet in keramiek, houtbewerking, textiel en voedsel is geen retrotrend. Het is een correctie op een halve eeuw waarin we de hand uit het ontwerpproces hebben geëlimineerd en daarmee iets essentieels zijn kwijtgeraakt.
Bronnen: Frank Whitford, Bauhaus (Thames & Hudson, 1984); Richard Sennett, The Craftsman (Yale University Press, 2008).
Bron: Frank Whitford, Bauhaus (Thames & Hudson, 1984); Richard Sennett, The Craftsman (Yale University Press, 2008)