De Italiaanse piazza als sociaal ontwerp
Waarom de beste openbare ruimtes niet ontworpen zijn voor efficiëntie maar voor ontmoeting.
De Italiaanse piazza als sociaal ontwerp
Waarom de beste openbare ruimtes niet ontworpen zijn voor efficiëntie maar voor ontmoeting.
De Piazza del Campo in Siena is een schelp. Letterlijk: het plein helt naar binnen, als een amfitheater zonder tribunes, zodat iedereen die er zit deel uitmaakt van het schouwspel. Het is negen eeuwen oud en nog steeds het sociale hart van de stad. Twee keer per jaar wordt er paardenrace gereden tijdens de Palio, maar de andere 363 dagen is het gewoon een plek waar mensen zitten, lopen, eten, praten en naar elkaar kijken.
Jan Gehl analyseerde in Life Between Buildings waarom sommige openbare ruimtes werken en andere niet. Zijn conclusie is dat de sleutel niet ligt in de architectuur maar in de schaal en de randen. Mensen zoeken plekken waar ze beschut zijn maar toch overzicht hebben. Ze gaan zitten langs de randen, niet in het midden. Ze komen terug naar plekken die genoeg activiteit bieden om interessant te zijn maar niet zo druk dat ze oncomfortabel worden.
Christopher Alexander formaliseerde dit in A Pattern Language als een reeks ontwerpprincipes. Een goed plein heeft zonlicht, zitgelegenheid, eetgelegenheid, visuele begrenzing en verbinding met omliggende straten. Maar boven alles heeft het wat Alexander "activity pockets" noemde: niches en hoeken waar kleine groepen zich kunnen vormen zonder het geheel te domineren.
De Italiaanse piazza voldoet aan al deze principes, niet omdat iemand ze heeft ontworpen volgens een handboek, maar omdat ze over eeuwen zijn gegroeid door gebruik. De bankjes die precies op de goede plek staan, de cafés die precies het juiste stuk trottoir in beslag nemen, de fontein die mensen naar het midden trekt maar niet vasthoudt, het is allemaal het resultaat van generaties trial and error.
Dat is precies wat moderne stadsplanning mist. Een plein dat in één keer wordt ontworpen en aangelegd heeft geen gebruik-geschiedenis. Het is een theorie die moet bewijzen dat hij werkt. En de meeste theorieën verliezen het van negenhonderd jaar praktijk.
De les is niet dat we Italiaanse piazza's moeten kopiëren. De les is dat openbare ruimte niet ontworpen wordt voor mensen maar door mensen, en dat het enige ontwerp dat werkt, het ontwerp is dat ruimte laat voor aanpassing.
Bronnen: Jan Gehl, Life Between Buildings (Island Press, 2011); Christopher Alexander, A Pattern Language (Oxford University Press, 1977).
Bron: Jan Gehl, Life Between Buildings (Island Press, 2011); Christopher Alexander, A Pattern Language (Oxford University Press, 1977)