Wat Barbara Baarsma ons over rechten probeert te zeggen

Een recht dat je mag verhandelen, is geen recht. Het is een risico.

Barbara Baarsma spreekt zonder schaamte. Haar stelling: maak arbeidsrecht flexibeler, verhandelbaar, zodat werkgevers zich kunnen aanpassen aan marktschommelingen. Minder ontslagbescherming, meer kortlopende contracten, meer speelruimte voor bedrijven om snel hun positie aan te passen.

Dit klinkt rationeel. Economen zullen zeggen: flexibiliteit bevordert groei. Een punt, zeker. Maar Baarsma's voorstel raakt iets fundamenteels aan: wat is een "recht" eigenlijk?

Als je een recht hebt, ben je beschermd. Je mag niet zomaar ontslagen worden. Je krijgt opzegingstermijnen. Je hebt schadevergoeding. Dit is lastig voor werkgevers in onzekere getijden. Zij willen sneller kunnen aanpassen.

Dus stelt Baarsma voor: maak rechten verhandelbaar. Werknemers kiezen: een vaster contract voor minder geld, of een flexibel contract voor meer geld. Iedereen kiest. Vrije markt.

Hier ligt het dilemma. Wat waar is: inderdaad zijn er werknemers die hogere inkomsten waarderen boven bescherming. Jonge mensen, carrièremakers, ambitieuzen. Voor hen kan flexibiliteit voordeel bieden.

Wat niet waar is: je kunt geen recht verhandelbaar maken zonder het om te buigen naar voorkeur. Een recht is iets wat je niet mag afnemen. Mensenrechten zijn universeel juist omdat zij niet verhandelbaar zijn. Je mag niet zeggen: "Geef me meer geld en ik accepteer lichamen lijden." Dat heet slavernij.

Arbeidsrechten werken hetzelfde. Zij bestaan niet als voorkeur. Zij bestaan als bescherming tegen machtsongelijkheid. Je werkgever is sterker. Zonder rechten zijn onderhandelingen oneerlijk. Je accepteert slechte voorwaarden omdat je moet eten.

Baarsma veronderstelt: werknemers zijn vrij om te kiezen. Maar vrijheid kiezen onder noodzaak (ik moet eten) is geen vrijheid. Het is onderhandelen onder dwang.

Dit patroon zag ik in werk in de publieke sector. Wanneer de regering zegt "je mag je arbeidsvoorwaarden onderhandelen," klinkt het democratisch. Wat gebeurt werkelijk? Sterke partijen onderhandelen goed. Zwakke accepteren slechte voorwaarden. Dit leidt niet tot meer gelijkheid. Dit leidt tot meer ongelijkheid.

Daarom kunnen rechten niet verhandelbaar zijn. Zij zijn je enige tegenwicht tegen macht. In een arbeidsmarkt waar je werkgever veel rijker is, veel meer informatie heeft, veel meer macht, zijn rechten je enige verdediging.

Baarsma stelt dit voor als keuze. "Je kunt flexibiliteit kiezen." Onder voorwaarden van machtsongelijkheid is die "keuze" niet echt.

Dat gezegd: Baarsma signaleert iets reëels. Niet alle rechten werken even goed. Een volledig ontslagverbod, of een systeem waar ontslag zo moeilijk is dat werkgevers niet aannemen, werkt ook niet. Maar de oplossing is niet: maak rechten verhandelbaar. De oplossing is: maak rechten doelmatig.

Zeg: je mag ontslaan als je redenen hebt. Zeg: opzegperiodes moeten billijk zijn. Zeg: schadevergoedingen moeten verlies dekken. Maar zeg niet: je mag je bescherming afkopen voor hoger loon.

Want dat is niet meer bescherming. Dat is risico. En risico nemen onder noodzaak is geen keus.

Bronnen:

Baarsma, Barbara. Opiniestukken over arbeidsmarktflexibiliteit, gepubliceerd in NRC Handelsblad en Trouw, 2020-2024.
de Grip, Andries & Jonker, Nicole. "Labor Market Flexibility and Employment Protection in the Netherlands." CPB Economic Policy Brief, 2020.
OECD. Employment Outlook 2021: Navigating the COVID-19 Crisis and Recovery. Paris: OECD Publishing, 2021.