Waarom de Westelijke Balkan Europese identiteit blootlegt

Uitbreiding is geen economisch probleem. Het is politieke keuze. En politieke keuzes blijken moeilijk.

De EU en NATO breiden uit naar de Westelijke Balkan. Servië, Bosnië, Montenegro, Macedonië willen graag lid worden. Ze zeggen tegen Europa: we willen erbij. Prima, zegt Europa, hier zijn de regels. Rechtsstaat. Mensenrechten. Corruptiebestrijding. Mediaonafhankelijkheid.

Die landen gaan aan het werk. Jaren. Decennia. Traag, onzeker, tegen lokale tegenstand. En telkens zegt Europa: nog niet goed genoeg. Weer enkele jaren.

Dit voelt als bureaucratische vertraging. Eigenlijk is het identiteitscrisis.

Europa weet niet wat het is. Is het een politieke gemeenschap? Dan zeg je: ja, we accepteren jullie, hier zijn de verwachtingen, aan het werk. Is het een economische markt? Dan zeg je: hier zijn de handelseisen, voldoen jullie daaraan.

Wat Europa doet: allebei. We willen dat jullie als wij voelen, maar ook apart voelen. We willen jullie erbij, maar niet echt. We willen jullie waarden, maar zeggen niet welke.

Dat is wat identiteitscrisis betekent. Als je niet weet wat je bent, kun je niet zeggen wie erbij mag.

De Westelijke Balkan is geografisch Europees, cultureel gemengd, politiek zwak. Daar ligt precies het probleem. Als je al sterke politieke gemeenschap bent, zeg je: "Dit zijn wij, kom erbij." Maar Europa is niet zeker van wat het is, dus zeggen we: "Hier zijn alle regels, voldoen daaraan, dan zien we wel."

NATO heeft hetzelfde. Finland, Zweden willen lid. Prima, zeggen we, hier zijn criteria. Maar meteen na toetreding: sommige leden zeggen: wacht, we willen defensie-uitgaven verhogen. Anderen zeggen: we willen geen buitenlandse soldaten. Plotseling: wat is eigenlijk het doel van deze club?

Dit patroon zie ik in adviesopdrachten. Organisaties groeien zonder te weten waarom. Ze stellen toetredingscriteria, omdat zij voelen dat iets fout kan gaan. Maar zij weten niet wat dat iets is.

Echte politieke federaties weten dit. Ze zeggen: het gaat om gezamenlijk beslissen. Hier is hoe we dat doen. Kom erbij als je dit accepteert. En dan stoppen ze met criteria. Het echte criterium is: accepteer je onze manier van samenwerken?

Amerika doet dit. Amerika zegt: kom bij de VS, accepteer de Grondwet. Dat is het. De rest is details. Geen tien jaar van: geef ons democratiepunten, geef ons mensenrechtenbewijzen, geef ons anticorruptiecertificaten.

Europa zegt: kom erbij en accepteer... eigenlijk weten we zelf niet wat. Misschien onze waarden? Welke? Die verschillen per land. Een gezamenlijke eigenheid? Niet echt. Maatschappijmodel? Ook verschilend. Dus criteria. En criteria zijn eindeloos, omdat ze uitstel voorkeur zijn.

Dit zal de Westelijke Balkan voelen als oneerlijk. Zij zien Duitsland met economische macht. Frankrijk met politieke macht. Dat willen zij. Dus nodigen zij uit. Krijgen: nog meer regels. Nog meer criteria. Nog meer jaren.

Dat is oneerlijk, niet omdat criteria onredelijk zijn, maar omdat Europa niet zegt wat het werkelijk wilt. Hoe kan de Balkan weten of zij het kunnen geven?

Bronnen:

European Commission. 2024 Enlargement Package Report on Candidate and Potential Candidate Countries. Brussels, 2024.
Goldgeier, James M. Not Whether But When: The U.S. Decision to Enlarge NATO. Brookings Institution Press, 2006.
Wessels, Wolfgang & Dastoli, Giulio (eds.). The State of the Union: Assessing the EU in an Era of Shifting Geopolitics. Bertelsmann Foundation, 2023.