Lalique en de maansteen

De kunst in het kleine.

René Lalique begon als juwelier, niet als glassculptuur. Dat is relevant. Een juwelier kent de beperking van schaal. Je werkt niet met grote vormen. Je beweegt in millimeters. Dit blijft zijn hele werk bepalen, ook toen hij beroemd werd om zijn glaswerk.

Een broche van Lalique uit zijn Art Nouveau-periode, laten we zeggen een maansteenbroche met enkele glazen rankels en bladeren, draagt alle principes van fine craft in zich. De maansteen is geen voering, geen decoratie. Hij is het onderwerp. Lalique was niet in de eerste plaats in materiaal geïnteresseerd. Hij was in lichttransmissie geïnteresseerd.

Art Nouveau wordt vaak beschreven als "organisch" of "natuurinspiratie", wat waar is, maar onvolledig. Een betere beschrijving is: Art Nouveau was geobsedeerd door de grens tussen twee materialen. De plaats waar glas aansluit op edelsteen. Waar ijzer aansluit op emaille. Waar het gladde aan het gegolfde raakt.

Lalique onderzocht die grens door maanstenen in glas in te sluiten. Een maansteen heeft zijn eigen glans, een eigenschap van het mineraal zelf. Wanneer je die in glas plaatst, twee doorzichtige materialen naast elkaar, gebeurt er iets optisch. Het licht gedraagt zich anders. Het wordt niet verborgen. Het verspreidt zich.'

Veel moderne sieraden gebruiken een steen als kostbare brok. Een diamant is er één omdat hij waardevol is. Lalique's benadering was anders. Hij vroeg: hoe maakt dit materiaal het licht? Niet: hoeveel kost het? Dat is een volledige verschuiving van waarde.

Wat mij aan een Lalique-stuk in het Musée trof, is dat je het vastpakt en je het gewicht voelt, wat verrassend is. Glas voelt lichter in je verwachting dan in werkelijkheid. En dan kijk je erdoorheen, en ziet het licht erdoorheen, en de maansteen straalt op zijn eigen ritme. Dat is niet decoratie. Dat is waarneming vormgegeven als sieraad.

De vraag die Lalique stelde, was: kan een klein voorwerp, iets dat je draagt, kunstwerk zijn? Een portret kan het. Een sculptuur kan het. Maar kan een broche het? Zijn antwoord was ja, maar dan moet je alles herzien. De broche bestaat niet primair om beter uit te zien. Ze bestaat om licht op een bepaalde manier te doen functioneren.

Bronnen: Musée Lalique, Wingen-sur-Moder; René Lalique catalogus raisonné; Art Nouveau studies (Metropolitan Museum)