Ulysses op zijn honderdste verjaardag

De kunst van het ontoegankelijke.

Op 2 februari 1922 werd Ulysses gepubliceerd. Het boek was al beroemd voordat het bestond, vanwege controverses rond de serialisatie. Een eeuw later is het nog steeds iets wat mensen zeggen dat ze willen lezen, maar werkelijk niet doen.

Dit is niet omdat het slecht geschreven is. Integendeel. Ulysses is misschien het best geschreven Engelse proza ooit. Elke bladzijde is technisch briljant. Maar het is ook onleesbaar. Niet moeilijk. Onleesbaar. Er is een verschil.

Moeilijk proza vereist inspanning. Moeilijk proza kun je doorkomen. Onleesbaar proza weigert doorgang. Joyce schrijft soms in een mengsel van taal en particuliere verwijzingen en onvoltooide gedachtegangen, en je kunt de cadans niet bijhouden. Je kunt niet volgen. Je bent verloren.

Veel critici hebben dit als opzet beschouwd. Joyce wilde, stelden zij, dat je verloren raakte. Hij wilde schrijven losnaken van lezen, zodat lezen zelf een handeling wordt in plaats van ontvangst. Dit klinkt avant-gardistisch en waarschijnlijk was het dat ook. Maar het betekent dat het boek niet voor alle lezers is. Het is voor lezers die hebben geleerd incomprehensie te verdragen.

Wat mij aantrekt, is niet Joyces innovatie, maar wat Ulysses zegt over de economie van kunst. Het boek is geen bestseller. Het zal het nooit zijn. Een eeuw na publicatie lezen nog altijd minder mensen Ulysses dan zeggen dat ze het graag willen lezen. De kloof is enorm.

Dit zou kunnen betekenen dat Joyce verloren heeft. Dat het boek niet communiceert. Maar je zou het omgekeerd kunnen zien: Joyce heeft gewonnen. Het boek bestaat, maakt geen concessies aan leesbaarheid, en toch is het canoniek. Het is beveiligd. Miljarden woorden zijn geschreven in onderzoek en commentaar.

Dit doet de vraag rijzen over schoonheid als zoetstof. Veel kunstenaars geloven dat je publiek moet bereiken, dat je toegankelijk moet zijn, dat je niet kunt isoleren in moeilijkheid. Maar Joyce bewijst dat ontoegankelijkheid zelf macht kan zijn. De drempel maakt het zeldzaam. De zeldzaamheid maakt het waardevol.

Wat Ulysses zegt, zit misschien niet in het boek zelf. Het zit in het feit dat het bestaat als kunstwerk dat je niet kunt consumeren zoals je een roman consumeert. Je moet je erin begeven. Je moet er tijd in investeren. En veel mensen kunnen dat eenvoudigweg niet opbrengen.

Het boek is een kunstwerk niet ondanks zijn ontoegankelijkheid, maar deels vanwege. Dat is ongemakkelijk. Dat zegt iets over de verhouding tussen schoonheid en ongelijkheid dat je niet graag hoort.

Bronnen: James Joyce, Ulysses (1922); Richard Ellmann, James Joyce: A Portrait of the Artist (1959)